मैने गीतों को रच कर के भी देख लिया...

खेळ सुरू केल्याबद्दल मेघनाचे आणि खो दिल्याबद्दल ट्युलिपचे आभार.

लिहीणे कधीकधी कॅथार्टिक असते असे म्हणतात. सॉमरसेट मॉमने Of Human Bondage च्या प्रस्तावनेत म्हटलय, "या पुस्तकाने माझ्यासाठी जे करायला हवे होते ते केले. हे पुस्तक जेव्हा जगासमोर आले (तो युद्धाचा काळ होता आणि जगाला एका काल्पनिक पात्राकडे लक्ष देण्यापेक्षा स्वत:च्या समस्या आणि क्लेश अधिक महत्त्वाचे वाटले असतील) तेव्हा माझी माझ्या दु:खापासून आणि त्रासदायक कटू आठवणींपासून मुक्तता झाली." मॉमच्या तुलनेत आपण मर्त्य माणसे. पण लिहील्यानंतर हलके वाटले तर त्यामागे कॅथार्टिक प्रक्रिया असावी का?

अशीच एक शनिवार संध्याकाळ. आठवड्याच्या बाजारात मांडलेले चीज, वाईन, हॅम, मधाच्या बाटल्या. कोपर्‍यावरच्या कॅफेबाहेर व्हाईट वाईनचा आस्वाद घेत, उन खात बसलेले इटालियन आजोबा. एक धावणारा, एक रडणारा आणि कुशीत झोपलेला या सर्वांना सांभाळत वाईनची खरेदी करणारी मरिया. छोट्या अँम्ब्युलन्सजवळ खाट टाकून लोकांना रक्तदानासाठी प्रवृत्त करणारा फिलिपो. अचानक सर्व पॉझमध्ये जातात आणि एम्पीथ्री प्लेअरवर गाणे सुरू होते

कहूं किससे मै के क्या है, शब-ए-गम बुरी बला है
मुझे क्या बुरा था मरना, अगर एक बार होता

दोनशे वर्षांपूर्वीच्या एका मनस्वी कवीचे शब्द, एका पूर्णपणे वेगळ्याच वातावरणात ऐकताना बर्गमनच्या चित्रपटांसारखे सगळे 'सरिअल' वाटायला लागते. ग़ालिबची तीव्र वेदना देश, काल, भाषा, संस्कृती सर्वांची अंतरे ओलांडून मनाला भिडते. अशा ओळी वाचल्या की शब्दांमागे असलेले प्रचंड सामर्थ्य लक्षात येते. मग वाटतं, आपण शब्द किती निष्काळजीपणे वापरतो. आपल्या भावना, विचार, मनातली घालमेल, अपयशाचे दु:ख, अपेक्षाभंगाची वेदना हे सगळं व्यक्त करण्यासाठी शब्दांइतके चांगले माध्यम कुठे सापडणार?

लिहीण्याचा संबंध कुठेतरी अनुभूतीशी असावा. पण हे जाणिवेत आणायचे म्हटले तर अशक्य वाटते. रोज आपण किती अनुभवांमधून जात असतो. त्यातले काही मनावर कळेल न कळेल असा ठसा उमटवून जातात. बहुतेक वेळा हा परिणाम इतका सूक्ष्म असतो की नेमका काय परिणाम झालाय हे कळतही नाही. मग जुने लिखाण वाचताना कधीकधी एखादा शब्द, एखादे वाक्य यांची आणि त्या अनुभूतीची संगती लागते आणि हा सबंध लक्षात येतो. आणि हे व्यक्त होण्याची प्रक्रियाही भन्नाट असते. बरेचदा एखाद्या कवितेतून वेगळाच प्रसंग चित्रीत होतो पण थोडे खोदून बघितले तर त्यामागची खरी प्रेरणा लक्षात येते.

अनुभूतींचे जग तरी किती विलक्षण!. रात्रीच्या दोन वाजता शांततेत गाणार्‍या मार्क नॉफलरचा ’ग्रफ’ आवाज, एप्रिलमधल्या सुरेख सकाळी इटलीच्या रस्त्यांवरून भटकताना वार्‍याच्या मंद झुळूकीमुळे क्षणभरच जाणवलेला एका सुवर्णकेशीच्या शनेलचा गंध, उत्साह आणि चैतन्य यांनी भरभरून वाहणारा झाकिरभाईंचा परफॉर्मन्स, सिस्टीन चॅपेल प्रत्यक्ष बघताना मायकेल अँजेलोच्या दिव्यत्वाची पटलेली साक्ष, एखाद्या निष्णात सर्जनने सफाईने सुरी चालवावी तसा सचिनने मॅकग्राला मारलेला पुल शॉट , गॉडफादरमध्ये सोलाझ्झोचा खून करण्याच्या काही क्षण आधी केवळ डोळ्यांमधून पानभर डायलॉक बोलणार्‍या पचिनोच्या अभिनयाचा अविस्मरणीय आविष्कार, हे सगळे अनुभव मनात रूजत रहातात. पण सकाळी अनुभव घेतला की दुपारी लगेच लिहायला बसू असेही होत नाही. बरेचदा अनुभव अंतर्मनात मुरून एका वेगळ्याच रूपात बाहेर पडतो. हे रूप कुठले असेल ते आधी कळणे अशक्य. मग काहीतरी वेगळेच लिहीताना अचानक तो क्षण समोर येतो आणि आपली छोटीशी खूण ठेवून जातो. एखाद्या गोष्टीला आपला खास असा 'ट्च' देऊन जातो. याच्या उलट प्रवासही काही वेळेस होतो. एखाद्या कवीची एखादी ओळ वाचताना विसरून गेलेला लहानपणीचा एखादा क्षण लख्ख आठवतो. तो क्षण, ती भावना यांचे वर्णन करता येणे अशक्य.

दोन एक वर्षांपूर्वी मनोगतावर एक ’टू डू लिस्ट’ केली होती , उरलेल्या आयुष्यात काय काय करायला आवडेल त्याची. त्यात एक आयटेम होता - एक पुस्तक लिहायचे आहे. लिस्टमधले अजून तरी काही बदलावेसे वाटलेले नाही.

एवढं सगळं लिहील्यानंतर मूळ प्रश्नाचे उत्तर मिळाले की नाही ठाउक नाही. पण मला वाटते उत्तर मिळण्यापेक्षा ते शोधण्यातच जास्त मजा आहे.

माझा खो a sane man ला. :-)